Illas de Galicia - San Simón
No interior da ría de Vigo, protexido na ensenada que leva o seu nome, atópase un dos arquipélagos máis singulares e cargados de simbolismo de toda Galicia: as illas de San Simón e Santo Antón. Pertencentes ao concello de Redondela (parroquia de Cesantes), estas dúas illas unidas por unha emblemática ponte concentran nos seus escasos metros cadrados unha densidade histórica, literaria e dramática difícil de igualar.
Hoxe en día, recoñecidas como Ben de Interés Cultural (BIC) e recentemente declaradas oficial do Estado como Lugar de Memoria Democrática, emerxen do mar como un espazo de reflexión, cultura e homenaxe contra o esquecemento.
Un Percorrido polos Séculos: Poesía, Monxes e Piratas. A andaina histórica deste conxunto insular arranca na Idade Media, cando se converteu en refuxio monacal e centro espiritual para diferentes ordes relixiosas, como a dos Bieitos, os Templarios, os Franciscanos ou os Pascualinos.
Pero San Simón tamén foi musa inspiradora. O seu nome quedou gravado para sempre na historia da literatura universal grazas á lírica medieval galego-portuguesa. O célebre trobador Mendinho situou nestas coordenadas a súa máis famosa cantiga de amigo («Sedia-m'eu na ermida de San Simon...»), inmortalizando as ondas da ría na memoria cultural de Europa. Na illa de San Simón podemos atopar unha fermosa homenaxe a Mendinho, Martín Códax e Xoán de Cangas, unha escultura de Manuel Ferreiro Badía instalada en 1998, data na que o Día das Letras homenaxeou ao 3 poetas medievais. A figura de Martín Códax está ligada ao Pergameo Vindel, que é o único documento conservado en todo o mundo que contén a letra e a música de cantigas de amigo galego-portuguesas (finais do XIII-comezos do XIV).
Imaxe do Pergameo Vindel
Porén, a súa estratéxica e resgardada situación xeográfica tamén atraeu a cobiza e o conflito. As illas sufriron as incursións de corsarios míticos como Sir Francis Drake a finais do século XVI e foron o espazo central da Batalla de Rande, onde as escuadras anglo-holandesas derrotaron á frota hispano-francesa cargada de tesouros do Novo Mundo. Lembremos que En 1702, en plena Guerra de Sucesión Española, a Flota de Indias (composta por 19 galeóns españois escoltados por 22 navíos de guerra franceses) cruzaba o Atlántico co cargamento máis valioso xamais acumulado nas colonias americanas. Transportaban toneladas de prata, ouro, xoias, sedas e especias que levaban tres anos retidas en América pola guerra. Para evitar á armada anglo-holandesa que axexaba o sur de España, a frota cambiou o seu rumbo habitual a Cádiz e buscou refuxio no interior da ría de Vigo, internándose protexida tras o estreito de Rande, na ensenada de San Simón.
Desde o propio ano 1703 ata a actualidade, realizáronse máis de 60 expedicións oficiais de cazatesouros de todo o mundo para localizar a prata de Rande. Esta febre polo tesouro chegou a oídos do escritor Julio Verne, quen quedou fascinado polo misterio. Na súa inmortal novela Vinte mil leguas baixo os mares (1869), Verne dedicou un capítulo enteiro á Ría de Vigo. Na ficción, o Capitán Nemo viaxa a Rande a bordo do Nautilus para rescatar o ouro dos galeóns afundidos en 1702, financiando así as súas viaxes e as súas revolucións polo mundo. Hoxe en día, na illa de San Simón pódese contemplar unha escultura que rende homenaxe a esta viaxe literaria do Capitán Nemo.
Indo á literatura contemporánea, a novela O Albatros Negro(2025), publicada pola recoñecida escritora viguesa María Oruña, atopa o seu propio motor e eixo central no mito e a realidade histórica dos tesouros da Batalla de Rande.
O Illamento Sanitario ao Terror do Cárcere. No século XIX, o destino do arquipélago mudou radicalmente cara á función pública e o illamento controlado. Entre 1842 e 1927, transformouse nun lazareto permanente, unha estación de corentena onde os barcos procedentes de portos estranxeiros con pasaxe sospeitosa de portar enfermidades infecciosas —coma o cólera ou a lepra— debían recalar antes de entrar en terra firme. Nesa época levantáronse os grandes pavillóns e a ponte de pedra que conecta San Simón (a "zona limpa") con Santo Antón (a "zona sucia" ou de lazareto).
O capítulo máis escuro e doloroso da súa historia recente chegou co Golpe de Estado e a Guerra Civil Española. Entre 1936 e 1943, o franquismo converteu as instalacións nun campo de concentración e exterminio, un penal polo que pasaron miles de presos políticos de toda España en condicións infrahumanas. San Simón pasou a ser unha "illa prisión", testemuño directo do sufrimento, represalias e fusilamentos masivos que hoxe en día se reivindican como epicentro da memoria histórica democrática en Galicia. Recentemente o filme "San Simón" (2025) escrito e dirixido polo cineasta Miguel Ángel Delgado, aborda de xeito directo o período máis escuro do arquipélago.
Cartel do filme "San Simón" de Miguel Ángel Delgado
Tras o peche do cárcere, os edificios tiveron unha segunda vida na década dos 50 transformouse a illa nun Albergue Nacional e Colonia de Vacacións para os membros da garda persoal de Franco. O 22 de outubro de 1950 produciuse a gran traxedia: unha pequena embarcación de pasaxe chamada "A Monchiña" saíu da illa de volta cara a Redondela. A lancha levaba un sobrepeso excesivo (máis de 60 persoas cando a súa capacidade era de 40). A poucos metros da praia de Cesantes, a lancha envorcou e afundiu, provocando o afogamento de 43 persoas (membros da garda e algúns civís). Debido a este dramático suceso, Franco ordenou pechar inmediatamente o albergue e desaloxar a illa. Cinco anos despois daquela traxedia, as instalacións que quedaran baleiras foron reutilizadas. Entre 1955 e 1963, a illa reabriuse para albergar o Hogar Méndez Núñez, un internado e escola de formación mariñeira destinado especificamente a orfanato para fillos de mariñeiros falecidos ou de familias do mar sen recursos.
O orfanato funcionou con normalidade ata que pechou definitivamente en 1963 por decisión administrativa e reorganización dos centros de axuda social da época, momento no que a illa caeu nun longo abandono de décadas ata a súa restauración como espazo cultural.
O Presente: A Illa do Pensamento. Tras décadas de abandono, a Xunta de Galicia recuperou o espazo reconverténdoo no proxecto "A Illa do Pensamento", un centro público orientado á creatividade, á investigación científica, ao desenvolvemento cultural e á preservación da natureza. Mais tamén temos o nome de "A Illa da Memoria", que evidencia que nos tempos actuais existen opinión variadas dos usos deste arquipélago, que non sempre son ben acollidas polas veciñas e veciños da contorna nin polos familiares das persoas represaliadas no campo de concentración.
Algunhas dos eventos que se realizaron en 2026 son:
Encordass Fiddle Fest 2026 (Do 3 ao 5 de xullo). O festival internacional dedicado ao violín popular inaugurou o verán na illa. Nesta edición, o festival estivo dedicado a explorar os lazos entre a música tradicional de Galicia e Escocia.
Campamento San Simón Fiddle Escocia 2026 (Do 6 ao 12 de xullo). Xusto despois do festival, a illa encheuse de nenos e mozos de entre 7 e 23/25 anos para o seu campamento residencial anual de violín, viola e cello tradicional.
Festival Sinsal SON Estrella Galicia 2026 (Do 24 ao 26 de xullo). Un dos eventos máis agardados e recoñecidos a nivel estatal (situado este ano no top 10 de mellores festivais de España pola Fundación Contemporánea) celebrou os seus días centrais na illa.
Encontro Paraíso Illa San Simón 2026 (Do 18 ao 20 de setembro). A finais de verán, as illas foron a sede da décima edición do prestixioso programa Residencias Paraíso, organizado polo Colectivo RPM. Este encontro reuniu a numerosos artistas e profesionais de dentro e fóra de Galicia para compartir os procesos creativos de danza e artes vivas desenvolvidos ao longo do ano.
Visitas guiadas. Hainas todo o ano pero hai máis frecuencia de oferta nos meses de verán. Como curiosidade o aforo máximo está ligado á capacidade do barco que realiza o traslado, fixando como máximo o dobre da capacidade da embarcación.